ชายรักชายคือคนที่เป็นโรคเอดส์ คนดีมักจะไม่โกง น้ำมะนาวผสมโซดาสามารถรักษามะเร็งได้ ประเพณีการรับน้องแบบโหดๆ ในมหาวิทยาลัย หรือแม้แต่เรื่องเล็กๆ อย่างเวลาถ้าจิ้งจกทักแล้วห้ามออกจากบ้าน เรารู้อยู่แก่ใจว่าเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องที่ผิด ไม่เป็นความจริง แต่ทำไมเรายังรู้สึกว่าเชื่อ ทำไมยังรู้สึกว่าสิ่งเหล่านี้เป็นจริง และ เพราะอะไร.. คนเรามักเชื่อในสิ่งที่ “ผิด”

โดยปกติ คนเรามักเข้าใจโดยจิตสำนึกได้ว่า คนเรามีเหตุผลที่เพียงพอในการแยกแยะว่าอะไรควรเชื่อและอะไรไม่ควรเชื่อ แต่ที่จริงแล้วนักจิตวิทยานั้นค้นพบว่า คนเรามักจะมีความประพฤติที่ไม่สมเหตุสมผลอยู่บ่อยๆ

นักจิตวิทยาเรียกปรากฏการณ์ของการแพร่กระจายความเชื่อผิดๆ เหล่านี้ว่า Availability cascade ซึ่งแตกแขนงมาจากความเอนเอียงทางความคิด (Cognitive bias) ที่มีชื่อว่า Availability heuristic

Availability heuristic คือการที่คนเรามักจะใช้ประสบการณ์ส่วนตัว หรือความทรงจำที่สามารถเรียกกลับมาใช้ใหม่ได้ทันทีเป็นตัวตัดสินใจว่าอะไรถูกอะไรผิด โดยไม่คำนึงถึงสถิติของความน่าจะเป็นของเหตุการณ์นั้น เช่น คนส่วนใหญ่มักกลัวการขึ้นเครื่องบินมากกว่าการขับรถยนต์ ทั้งๆ ที่สถิติการเสียชีวิตของอุบัติเหตุรถยนต์สูงกว่าอุบัติเหตุการเสียชีวิตที่มาจากเครื่องบิน

อาจเป็นเพราะว่าข่าวอุบัติเหตุเครื่องบินนั้นมักเป็นข่าวใหญ่กว่าข่าวอุบัติเหตุจากรถยนต์ ซึ่งเกิดบ่อยจนกลายเป็นข่าวปกติธรรมดา ความใหญ่ของข่าวจึงมีแนวโน้มที่จะทำให้คนเชื่อว่าเครื่องบินนั้นน่ากลัวกว่ารถยนต์

ด้วยเหตุผลของ Availability heuristic นั้นเองที่ทำให้คนมักจะปักใจเชื่อในสิ่งที่คนส่วนใหญ่เชื่อได้ง่าย แม้ว่าสิ่งที่เชื่อนั้นอาจจะผิดจากความเป็นจริงที่ควรจะเป็นก็ตาม อธิบายให้ง่ายขึ้นอีกก็คือ ถ้าคนอื่นโกหกครั้งเดียว เราอาจจะยังไม่เชื่อ แต่ถ้าคนอื่นโกหกเป็นพันๆ ครั้ง เราอาจจะเชื่อขึ้นมาก็ได้

นั่นจึงเป็นสิ่งที่อธิบายปรากฏการณ์ในปัจจุบันได้ว่า ทำไมเราจึงชอบแชร์ข่าวที่แชร์ต่อๆ มาในโซเชียลมีเดีย ทั้งๆ ที่ข่าวเหล่านั้นอาจเป็นข่าวที่ไม่มีมูลความจริงเลยแม้แต่น้อย ซึ่งถ้าจะวัดกันตามประวัติศาสตร์ แหล่งที่มักจะทำให้เกิด Availability cascade ก็คือวงการสื่อ โดยเฉพาะสื่อที่ชอบนั่งเทียนเขียนข่าวเพื่อหวังยอดคลิก ยอดแชร์ ด้วยการนำเสนอข่าวที่กระตุ้นอารมณ์ของคนอ่านจนลืมคาดคะเนความเป็นไปได้จริง จนในที่สุดข่าวก็ถูกแชร์ต่อๆ กันไป และทำให้คนที่ได้อ่านข่าวต่อๆ กันเกิดความเชื่อในเรื่องผิดๆ นั้นไปในที่สุด

18